Verjaardag van Hilversum

Op 4 maart is Hilversum jarig. Dit is de dag waarop Hilversum in 1424 een afzonderlijke schepenbank kreeg en feitelijk zelfstandig werd. In de akte van privilege is deze splitsing van schepenbanken vastgelegd.

Akte van privilege door Johan van Beieren waarbij Hilversum, dat tevoren met Laren één schepenbank had, een afzonderlijke schepenbank verkrijgt, 1424

Zie ook de transcriptie van de originele tekst.

 

Johan van Beieren (ook wel Jan van Beieren) was graaf van Holland. Graaf Jan besloot na een oorlog met de bisschop van Utrecht de inwoners van Hilversum te belonen voor hun rol in dit conflict. Hij gaf hen een eigen schepenbank.

De schepenbank onder leiding van hun voorzitter, de baljuw, vormde het dagelijks bestuur van Hilversum. De schepenen hielden zich bijvoorbeeld bezig met het opstellen van akten bij de verkoop van goederen en het voeren rechtspraak bij het behandelen van lichte vergrijpen zoals betwistingen van erfafscheidingen.

De schepenen werden elk jaar benoemd door de baljuw. Hilversum kreeg vijf schepenen. Zij moesten wel aan enkele voorwaarden voldoen. Zo staat in de akte bijvoorbeeld dat de schepenen elk minstens 240 Hollandsche schilden (munteenheid) moest bezitten. Als een schepen niet zo'n aanzienlijk bedrag bezat, moest hij betrouwbaar en waardig bevonden worden door de schepenen van het vorige jaar.

De komst van de schepenbank betekende eigenlijk dat Hilversum vanaf 1424 een eigen bestuur kreeg en zelfstandig werd. Hilversum had sinds 1416 al wel een eigen parochiekerk, de Sint Vitusparochie is in dat jaar gesticht, maar tot aan 1424 vormden Hilversum en Laren één rechtsgemeenschap. Laren verkreeg hetzelfde privilege en mocht ook een eigen schepenbank vormen. Omdat Larenkarspel (waaronder Blaricum hoorde) destijds een groter inwonertal had dan Hilversum kon de baljuw in Laren 7 schepenen benoemen. In de akte wordt namelijk vermeld dat Hilversum en Laren samen 12 schepenen hadden.

Er was bovendien ook een gedeeld grondgebied dat zij samen moesten berechten; het Gooierbos viel onder het rechtsgebied van beide dorpen. Wanneer iemands vee bijvoorbeeld het Gooierbos beschadigd had, dan moest hier recht over gesproken worden door de schepenbank van het dorp waarin de aanstichter woonde.

De privileges die graaf Jan toekende werden verkregen als beloning voor verleende diensten tijdens de laatste vete met de bisschop van Utrecht. De vete maakte deel uit van de bekende Hoekse en Kabeljouwse twisten. De graaf stond aan de kant van de Kabeljouwen, terwijl de bisschop de Hoeken steunde. Hilversum en Laren, die zo dicht bij de grens met het bisdom Utrecht lagen, kregen in deze tijd veel ellende te verduren.

Jan van Beieren kondigde in de akte van privilege ook een scheiding tussen de twee dorpen aan. Het duurde nog vier jaar voordat de scheiding officieel werd geregeld, maar op 2 januari 1428 werd de grens tussen de beide dorpen 'Larenkerspel' en 'Hillferschem' een feit. Deze akte wordt ook wel de akte van banscheiding genoemd.

Archiefstuk nader bekeken

In de laatste regel van de afgebeelde akte wordt in plaats van het jaar 1424 het jaar 1423 vermeld: 'Gegeven indien hage opten vierden dach in maerte Int Jaer ons heren MCCCC drieentwintig naden loop van onsen houe'. In het begin van de veertiende eeuw gebruikte men in Holland een andere tijdrekening, de zogenaamde paasstijl. Bij deze jaartelling liet men het nieuwe jaar ingaan met Pasen en niet op 1 januari. Om deze stijl om te rekenen naar onze jaartelling wordt het jaartal met Pasen dan met 1 jaar verhoogd, vandaar dat de akte nu gedateerd wordt op 1424.

Ook laat de akte zien dat de schrijfwijze van Hilversum nog niet eenduidig was, er zijn maar liefst vier verschillende vormen te lezen; Hilfershem, Helferschem, Hilfershim en Hilfersem.

Dit is één van de oudste stukken die bewaard worden in het Streekarchief te Hilversum. Het is wel opmerkelijk dat de akte van privilege en de akte van de banscheiding de tand des tijds hebben doorstaan. Deze akten zijn in 1716 van een particulier huis naar het 'regthuis' gebracht waar het veilig bewaard kon worden. Zo overleefden de akten de brand van 1725. Maar in 1766 woedde er wederom een brand in het Hilversumse, waarbij ook het 'regthuis' in vlammen opging. De twee documenten konden net op tijd in veiligheid gebracht worden. Het is bijzonder dat ze bewaard zijn gebleven, want het oudste archief van het dorpsbestuur is vrijwel geheel verloren gegaan bij deze brand.

Opvallend aan de akte van privilege zijn de verkleuringen in het perkament. Deze verkleuring wordt veroorzaakt door verschillende laklagen die in de jaren dertig van de twintigste eeuw zijn aangebracht bij wijze van conservering. Men was in de veronderstelling dat de laklaag het opschrift zou beschermen. Het tegendeel is waar gebleken; door de verkleuring van de lak is de tekst helaas steeds moeilijker te lezen.

Bovendien heeft de akte in de loop van de twintigste eeuw haar zegel verloren.

Ter gelegenheid van het vijfhonderdjarig bestaan van Hilversum is het Gedenkboek Hilversum 1424-1924 uitgegeven. 4 Maart kan met recht de verjaardag van Hilversum worden genoemd; het is weliswaar niet de dag van de stichting van de plaats Hilversum, maar wel de dag waarop ze haar onafhankelijkheid verkreeg.

 

Bronnen

  • C.L. Heek, De stichting van Hilversum 4 maart 1424, Hilversum 1923.
  • P.J. van Ravensteijn, J. Boerhout, C.L. Heek red. Gedenkboek Hilversum 1424-1924, Hilversum 1924.
  • D. Th. Enklaar, Middeleeuwse Rechtsbronnen van Stad en Lande van Gooiland, Utrecht 1932.
  • A.C.J. de Vrankrijker, Banscheiding tusschen die van Hilversum en Larecarspel 2 januari 1428. Uitgegeven ter gelegenheid van de ofiiciële opening van het Streekarchief voor het Gooi, Hilversum 1986.

 

Transcriptie

Hieronder volgt de originele tekst, in leesbaar schrift per regel, van het privilege door Johan van Beieren 4 Maart 1424

Johan byder genaden goids palentsgrave opten Ryn Hertoge van Beyen Soon van Heneghouwe van hollant van Zeelant etc. Doen cond allen Luyden dat wy om menigen

trouwen dienste  wille die onse goede luyde van Hilfershem onsen voirvaders ende ons menichwerve gedaen hebben en wilt god ons noch doen sullen ende oick om menige

cost en schade die sy in onser laetster vede tegen die van Utrecht kenlic geleden hebben den selven gegonnet en gegeven hebben gonne ende geven mit desen brieve

sulke poynten van vryheden ende van rechten als hier na bescreven staen Inden eersten van onse bailui die nu is off namels wesen sall kiesen en setten sall in onsen

naem alle Jaere op onser vrouwen dach te lichtmisse vyff scepene nae inhout der hantvesten van Aemsterlant en die sullen  elcx gegeoet wesen tot twehondert

ende viertich hollandse schilde toe sonder ferpel ende argelist Ende waer dat sake dat daer yemant om scheelde dat hi soe niet gegoet en waere dat soude staen tot het

goedduncken en kennisse van den oude scepenen van helferschem die laetste voir hem geweest sullen hebben. Voirt soe sullen wij off die wijt bevelen sullen van

onser wegen een banscheidinge maken tusschen Larekerspel en hilferschem hoe verre dat onse gerechte van hifersem berechten sall. behoudelic dat onse gerechten

van Larenkerspel ende onse gerecht van hilfershim zamentlijk. Berechten sullen alle brucke die in ghoyerbosch vallen off geschien sullen met twaelf scepene

van beyden kerspelen in alre manieren alsmen metten negenscepen plach te doen. Voirt waer enig man van hilferschem off van Larekerspel die syn beeste

bevonden worden in den bosch voirsrcreven daer hy an gebruect had so soude hy en een ygelic syn beesten verborgen by goeduncken der scepen inden Dorpe daer

hy woenachtlich waer Ende onse scepen van hilfershim sullen hoir eygen land en hoir meente kueren en berechten als die scepene van Laren heur voirtyts

plagen te doen sonder enich argelist . Voirt en salmen gheen vonnisse van hilferschem tot Wesop halen ten sy van drie ponden off daren boven en dan en

sullen onsen scepene van hilfershim voirsr genen oncost op rekenen boven vyftyen scellinge ons payements. Voirt so sal onse bailiu die nu is off namels wesen

sall onse onderstaten van hilfersim van onsz wegen van brucken toe spreken binnnen een halven Jaer na dat die geschiet syn Also verre alst onse

baillu an onsen scepen aldair niet en gebreect in openbaren oirloge off by heervaerden sonder argelist off die burcken sullen guyt wesen. Ende om dat

wy voir ons en voir onsen naecomelingen onsen goeden luyden onderstaten voirschreven alle dese voirschreven punten en elc byzond gehouden willen hebben vaste gestade en

onverbroken tot ewige dagen soe hebben wy Deze te getwge onsen zegell hier an doen hangen. Gegeven inden dage opten vierden dach in mairte Int Jaer ons

heren MCCC drieentwintich naden loop van onse hove.

terug naar boven

 

Laatst gewijzigd: 07/03/11