Stuk voor stuk (15)

Aflevering 15 (juni 2017)

Alternatieve feiten

Een archief is soms net een moderne apotheek. Naast de goed doordachte, beproefde en gedocumenteerde producten ligt in de schappen ook een veelheid aan doe-het-zelf middelen. In het archief is het een afwisseling van primaire en secundaire bronnen. Originele stukken naast boeken, tijdschriften, kranten. En daarbij ook particuliere verzamelingen. Het is aan de bezoeker om deze drie groepen archivalia goed te onderscheiden en er kritisch mee om te gaan. De bezoeker wordt geacht zelf de betrouwbaarheid van zijn bronnen te beoordelen.

Natuurlijk doen de archiefmedewerkers hun uiterste best om zo dicht mogelijk bij de historische werkelijkheid te blijven. Maar ook zij moeten het doen met hun kennis en ervaring. Bij het beschrijven van stukken blijft de kans op misinterpretaties altijd bestaan. Vooral bij afbeeldingen. In apotheken wordt bij het klaarmaken van recepten deze kans verkleind met controles door een tweede medewerker. Voor controles is in archieven de bezetting vaak te klein. Aan de archiefgebruikers dus deze controletaak en het voorstellen van verbeteringen.

Maar de kans op misinterpretaties en noteerfouten is nog een stuk groter bij de archiefgebruikers zelf. Vaak ben je immers juist op zoek naar informatie op nog onbekend terrein. Het kritisch vermogen is dan per definitie beperkt. Ook de gebruiker moet het nu eenmaal doen met zijn of haar kennis en ervaring. Pas bij een eventuele publicatie komen de controle en de verbeteringen.

Iets merkwaardigs. Als toetsing ontbreekt, zowel van de archiefbeschrijvingen als van de publicaties, kan onbedoeld een heel ongewenst effect ontstaan: door het hergebruik van foutieve informatie, en dat bij herhaling op herhaling, kan op den duur een alternatieve historische werkelijkheid ontstaan. Fout wordt goed.

Een mooi voorbeeld hiervan vormt de historie van een fabriek die van 1881 tot 1895 aan de Bussumse Herenstraat stond. Deze brikettenfabriek werd gedreven door de vennoten Van Veen, Fock en Kuijper. In diezelfde tijd woonde aan de Havenstraat de kleurrijke huisarts Fock. De gevierde dorpsdokter bedreef naast zijn praktijk vele liefhebberijen, zoals de teelt van zijderupsen. In tientallen publicaties die in het archief worden bewaard wordt deze dokter Fock vereenzelvigd met de brikettenfabrikant Fock. Fout!

Dokter L.C.E.E. Fock (1815-1904) had een zoon, H.C.J.M. Fock (1856-1927). Het is deze Hermanus Carolus Josef Maria die in november 1881 samen met Van Veen en Kuijper bij de notaris zat om hun vennootschap op te richten. De primaire bronnen zijn klip en klaar. Maar ergens is een aantrekkelijk verhaal ontstaan over een arts die niet alleen met zijderupsen experimenteert maar ook briketten fabriceert. De vader heeft de zoon uit de historische werkelijkheid geduwd.

Een volgende keer meer van dit soort herhalingsrecepten.

Hans Jonker

Fock
 

Nederlandsche Staatscourant 2 december 1881

Fock
 

De Bussumsche Courant 29 juni 1939

 

Laatst gewijzigd: 25/06/17